---

भारतातील कॉपीराइट नोंदणी: महत्त्व, आवश्यकता आणि डिझाईन व ट्रेडमार्क कायद्यासोबतचा संबंध

लेखक: ॲडव्होकेट परिमल बांबेरे
सल्लागार व बौद्धिक संपदा कायद्यात तज्ज्ञ | अधिक माहितीसाठी संपर्क: parimalbambere@gmail.com / www.parimalbambere.com 

---

📚 प्रस्तावना

आजच्या डिजिटल युगात सर्जनशीलता ही एक प्रमुख संपत्ती आहे. या सर्जनशीलतेचे संरक्षण करण्यासाठी कॉपीराइट कायदा एक महत्त्वाची भूमिका बजावतो. भारतामध्ये कॉपीराइट कायदा, 1957 आणि त्यातील 2012 मध्ये झालेल्या दुरुस्त्यांद्वारे कॉपीराइटचे नियमन होते.

जरी मूळ काम तयार होताच कॉपीराइट आपोआप लागू होतो, तरी त्याची नोंदणी केल्याने अधिक कायदेशीर फायदा मिळतो आणि न्यायालयात मालकीचा पुरावा सादर करणे सुलभ होते.

---

🔐 कॉपीराइट नोंदणीचे महत्त्व

भारतामध्ये नोंदणी अनिवार्य नाही, परंतु तिचे अनेक फायदे आहेत:

• कायद्याप्रमाणे पुरावा म्हणून वापरता येतो.

• न्यायालयीन संरक्षण मिळवता येते (सिव्हिल आणि क्रिमिनल दोन्ही बाबतीत).

• लाईसन्स किंवा हक्क हस्तांतरण शक्य होते.

• अनधिकृत वापराविरुद्ध प्रतिबंधक उपाय.

• कॉपीराइटचे साक्षांकित अधिकार मिळतात.

विशेषतः लेखक, प्रकाशक, कलाकार, अ‍ॅप डेव्हलपर्स आणि डिजिटल क्रिएटर्ससाठी नोंदणीचा वापर आर्थिक लाभ सुरक्षित करण्यासाठी होतो.

---

📄 भारतात कॉपीराइट नोंदणीसाठी आवश्यक गोष्टी

1. अर्ज (फॉर्म XIV) – प्रत्येक वेगवेगळ्या कामासाठी वेगळा अर्ज.

2. तपशील पत्रक (Statement of Particulars) आणि अधिक तपशील (Statement of Further Particulars).

3. नियमानुसार शुल्क भरावे.

4. पॉवर ऑफ अटर्नी (जर वकील किंवा एजंटमार्फत अर्ज करत असाल तर).

5. मूळ कामाची प्रत (PDF, JPEG, MP3 इत्यादी फॉरमॅटमध्ये).

6. लेखक/प्रकाशक यांची ना हरकत पत्रे (NOC), आवश्यक असल्यास.

नोंदणीची प्रक्रिया कॉपीराइट कार्यालय, नवी दिल्ली येथे होते आणि ती २ ते ६ महिने लागतात. त्यात ३० दिवसांचा हरकत कालावधी असतो.

---

⚖️ कॉपीराइट कायदा, डिझाईन कायदा आणि ट्रेडमार्क कायदा यामधील संबंध

काही कलाकृती अशा असतात की त्या एकाच वेळी कॉपीराइट, डिझाईन किंवा ट्रेडमार्क कायद्यांतर्गत येऊ शकतात. खाली त्याचे विश्लेषण आहे:

1. कॉपीराइट विरुद्ध डिझाईन नोंदणी

• जर एखादी कलात्मक रचना व्यावसायिक उत्पादनावर वापरली गेली आणि ती ५० पेक्षा जास्त वेळा पुनरुत्पादित केली गेली, तर त्या रचनेला डिझाईन कायद्याअंतर्गत नोंदणी करणे आवश्यक आहे. अशा वेळी ती कॉपीराइट संरक्षित राहात नाही.

उदाहरण: चित्रकलेचे चित्र कॉपीराइट अंतर्गत येते, पण जर त्याच रचनेची प्रिंट शर्टवर व्यावसायिकरित्या केली तर ती डिझाईन कायद्यानुसार नोंदवावी लागते.

2. कॉपीराइट आणि ट्रेडमार्क

• लोगो किंवा ग्राफिक डिझाईन या दोघांना कॉपीराइट (कलात्मक कलाकृती म्हणून) आणि ट्रेडमार्क (ब्रँड ओळख म्हणून) दोन्ही अंतर्गत संरक्षण मिळू शकते.

उदाहरण: Taj Mahal Tea चा लोगो कॉपीराइट व ट्रेडमार्क दोन्ही अंतर्गत संरक्षित आहे.

---

💼 व्यावसायिक धोरण: त्रिसूत्री बौद्धिक संपदा संरक्षण

व्यवसाय आणि स्टार्टअपसाठी खालीलप्रमाणे धोरण फायदेशीर ठरते:

• कॉपीराइट: मूळ साहित्य, संगीत, सॉफ्टवेअर, ई-बुक्ससाठी.

• डिझाईन: उत्पादनाची दृश्य रचना, प्रिंट्स, डिझाईन्ससाठी.

• ट्रेडमार्क: ब्रँड, लोगो, पॅकेजिंगसाठी.

या त्रिसूत्री धोरणामुळे कामाचे समग्र संरक्षण होते आणि बौद्धिक संपत्तीचे व्यावसायिक मूल्य वाढते.

---

📝 महत्त्वाच्या टीपा

• उल्लंघन झाल्यास स्थगिती आदेश, हानीभरपाई, सामान विक्रीचा निषेध, आणि गुन्हेगारी कारवाई शक्य आहे.

• साहित्यिक आणि कलात्मक कामासाठी संरक्षण लेखकाच्या मृत्यूनंतर ६० वर्षे टिकते.

• सॉफ्टवेअर कॉपीराइटद्वारे संरक्षित असले तरी कार्यक्षमतेसाठी पेटंट लागू शकतो (मर्यादित स्वरूपात).

• डिझाईन संरक्षण १० वर्षांसाठी, ५ वर्षांनी १५ वर्षांपर्यंत वाढवता येते.

• ट्रेडमार्क नोंदणी १० वर्षांसाठी वैध असून अमर्याद कालावधीसाठी नूतनीकरण करता येते.

---

📞 अधिक माहितीसाठी संपर्क करा

जर तुम्हाला हवे असेल:

• कॉपीराइट फाइलिंग व हरकत हाताळणे

• एकाच कलाकृतीसाठी एकाधिक कायद्यांतर्गत संरक्षण

• न्यायालयीन कारवाईसाठी मार्गदर्शन

• लाईसन्स व हस्तांतरण करार तयार करणे

संपर्क: ॲड. परिमल बांबेरे
📧 ईमेल: parimalbambere@gmail.com
🌐 संकेतस्थळ: www.parionstr.com | www.guide.parionstr.com | www.marathi.parionstr.com | www.parimalbambere.com | 
📞 फोन: +91 93077 94646

---

तुमच्या कल्पनांचे संरक्षण हे तुमच्या यशाचे पहिले पाऊल आहे.
– ॲडव्होकेट परिमल बांबेरे